Kiểm tra lấy mẫu phân tích nước thải là công việc quan trọng nhằm đánh giá hiệu quả hoạt động của hệ thống xử lý nước thải và xác định chất lượng nước sau xử lý trước khi xả thải hoặc đấu nối vào hệ thống thoát nước tập trung.
Trong quá trình sản xuất và vận hành, nước thải có thể phát sinh nhiều chất ô nhiễm như chất hữu cơ, chất rắn lơ lửng, hợp chất nitơ, dầu mỡ, kim loại và các thành phần hóa học đặc thù. Nếu hệ thống xử lý hoạt động không ổn định, các thông số ô nhiễm có thể vượt giới hạn cho phép, dẫn đến nguy cơ vi phạm quy định về bảo vệ môi trường.
Vì sao cần kiểm tra và lấy mẫu phân tích nước thải định kỳ?
Việc lấy mẫu và phân tích nước thải giúp doanh nghiệp xác định chất lượng nước đầu vào, đánh giá hiệu suất xử lý của từng công đoạn và phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường. Đây cũng là cơ sở để điều chỉnh chế độ vận hành, bảo trì thiết bị, bổ sung hóa chất hoặc cải tạo công nghệ khi cần thiết.
Đối với nhà xưởng, nhà hàng, phòng khám, cơ sở sản xuất và các doanh nghiệp trong khu công nghiệp, việc kiểm tra nước thải cần được thực hiện phù hợp với hồ sơ môi trường, giấy phép môi trường, quy chuẩn áp dụng và yêu cầu đấu nối của đơn vị quản lý hệ thống xử lý nước thải tập trung.
Quy định về kiểm tra, lấy mẫu phân tích nước thải hiện nay
Hoạt động kiểm tra và phân tích nước thải tại Việt Nam phải căn cứ vào Luật Bảo vệ môi trường, các văn bản hướng dẫn thi hành, giấy phép môi trường của cơ sở và quy chuẩn kỹ thuật môi trường tương ứng.
Một số văn bản cần lưu ý gồm:
- Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản sửa đổi, bổ sung, hướng dẫn thi hành còn hiệu lực.
- Thông tư 02/2022/TT-BTNMT quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, được sửa đổi, bổ sung, trong đó có Thông tư 07/2025/TT-BTNMT.
- Thông tư 06/2025/TT-BTNMT ban hành QCVN 40:2025/BTNMT về nước thải công nghiệp.
- Thông tư 05/2025/TT-BTNMT ban hành QCVN 14:2025/BTNMT về nước thải sinh hoạt và nước thải đô thị, khu dân cư tập trung.
Các quy chuẩn mới nêu trên có hiệu lực từ ngày 01/09/2025, đồng thời có quy định chuyển tiếp đối với một số dự án và cơ sở đã hoạt động hoặc đã thực hiện thủ tục môi trường trước thời điểm quy chuẩn có hiệu lực. Vì vậy, doanh nghiệp cần xác định đúng quy chuẩn áp dụng cho cơ sở của mình, không nên mặc định mọi công trình đều phải áp dụng ngay cùng một quy chuẩn mới.
Ngoài ra, việc xác định tần suất quan trắc định kỳ, thông số cần phân tích và hình thức quan trắc phải căn cứ vào đối tượng, quy mô, loại hình hoạt động, hồ sơ môi trường và quy định hiện hành. Không phải tất cả các trạm xử lý nước thải đều có cùng nghĩa vụ lấy mẫu với tần suất giống nhau.
Những vị trí cần lấy mẫu nước thải
Vị trí lấy mẫu cần được xác định dựa trên mục đích kiểm tra, sơ đồ công nghệ và yêu cầu quản lý môi trường của cơ sở.
Mẫu nước thải đầu vào
Mẫu đầu vào được lấy tại vị trí nước thải trước khi đi vào hệ thống xử lý. Kết quả phân tích giúp xác định đặc tính nước thải và mức độ ô nhiễm ban đầu.
Các thông số thường được xem xét gồm pH, COD, BOD5, TSS, amoni, tổng nitơ, tổng photpho, dầu mỡ hoặc các chất ô nhiễm đặc thù tùy loại hình sản xuất.
Thông tin này giúp đơn vị vận hành đánh giá tải lượng thực tế, so sánh với thông số thiết kế và xác định hệ thống có đang tiếp nhận lượng nước thải vượt công suất hay không.
Mẫu nước thải sau xử lý
Mẫu đầu ra được lấy tại vị trí đại diện cho nước thải sau khi đã hoàn thành các công đoạn xử lý và trước khi xả ra nguồn tiếp nhận hoặc đấu nối vào hệ thống thoát nước.
Đây là vị trí quan trọng để đánh giá chất lượng nước sau xử lý và đối chiếu với giới hạn áp dụng theo giấy phép môi trường, quy chuẩn kỹ thuật hoặc yêu cầu đấu nối.
Vị trí lấy mẫu cần bảo đảm khả năng tiếp cận, an toàn và tính đại diện. Không nên lấy mẫu tại khu vực nước tù đọng, vị trí có dòng chảy không ổn định hoặc nơi có khả năng bị pha loãng bởi nguồn nước khác.
Mẫu tại các công đoạn xử lý trung gian
Trong trường hợp hệ thống hoạt động không ổn định hoặc nước đầu ra không đạt yêu cầu, có thể lấy thêm mẫu tại các công đoạn như bể điều hòa, bể sinh học, bể lắng hoặc công đoạn xử lý hóa lý.
Việc phân tích các mẫu trung gian giúp xác định công đoạn nào đang hoạt động kém hiệu quả, từ đó đưa ra phương án khắc phục phù hợp.
Đối với hệ thống xử lý nước thải sử dụng công nghệ AO, MBBR, MBR hoặc hóa lý kết hợp sinh học, việc kiểm tra đúng vị trí có thể giúp phát hiện các vấn đề như thiếu oxy, sinh khối suy yếu, bùn trôi, keo tụ không hiệu quả hoặc màng lọc hoạt động bất thường.
Các thông số cần phân tích khi kiểm tra nước thải
Danh mục thông số phân tích phải căn cứ vào loại nước thải, quy chuẩn áp dụng, giấy phép môi trường và mục tiêu kiểm tra.
Một số thông số thường được xem xét gồm:
| Thông số | Mục đích kiểm tra |
| pH | Đánh giá tính axit hoặc kiềm của nước thải |
| COD | Đánh giá lượng chất có khả năng bị oxy hóa hóa học |
| BOD5 | Đánh giá lượng oxy cần thiết cho quá trình phân hủy sinh học |
| TSS | Xác định hàm lượng chất rắn lơ lửng |
| Amoni | Đánh giá mức độ xử lý hợp chất amoni |
| Tổng nitơ (TN) | Đánh giá tổng lượng nitơ trong nước thải |
| Tổng photpho (TP) | Đánh giá hàm lượng photpho |
| Dầu mỡ | Kiểm tra ô nhiễm dầu mỡ đối với nguồn thải có nguy cơ phát sinh |
| Kim loại nặng | Kiểm tra các kim loại theo đặc tính nước thải |
| Coliform | Đánh giá chỉ tiêu vi sinh khi quy chuẩn áp dụng yêu cầu |
Không phải công trình nào cũng cần phân tích toàn bộ các thông số trên. Ví dụ, nước thải sinh hoạt, nước thải nhà hàng và nước thải sản xuất hóa chất có đặc tính khác nhau nên danh mục phân tích cũng khác nhau.
Doanh nghiệp cần đối chiếu bảng thông số và giới hạn cho phép trong quy chuẩn áp dụng, giấy phép môi trường hoặc yêu cầu đấu nối của khu công nghiệp trước khi đặt dịch vụ lấy mẫu.
Quy trình kiểm tra và lấy mẫu phân tích nước thải
Khảo sát hệ thống xử lý nước thải
Trước khi lấy mẫu, cần kiểm tra sơ đồ công nghệ, công suất thiết kế, lưu lượng vận hành, thời gian hoạt động và tình trạng của các thiết bị chính.
Các hạng mục cần kiểm tra gồm bơm nước thải, máy thổi khí, hệ thống phân phối khí, bể sinh học, bể lắng, hệ thống châm hóa chất và thiết bị khử trùng.
Đối với hệ thống có dấu hiệu bất thường, cần ghi nhận hiện trạng như nước đổi màu, bọt nhiều, mùi hôi, bùn nổi hoặc lưu lượng đầu ra không ổn định. Những thông tin này giúp giải thích kết quả phân tích và xác định nguyên nhân khi có thông số vượt giới hạn.
Xác định vị trí và phương pháp lấy mẫu
Đơn vị thực hiện cần xác định vị trí, thời gian lấy mẫu, loại mẫu và danh mục thông số cần phân tích.
Việc lấy mẫu nước thải có thể sử dụng mẫu đơn hoặc mẫu tổ hợp tùy mục tiêu đánh giá và yêu cầu áp dụng. Mẫu đơn phản ánh đặc điểm nước thải tại một thời điểm cụ thể, trong khi mẫu tổ hợp có thể phản ánh tốt hơn sự thay đổi của nước thải theo thời gian hoặc theo chu kỳ sản xuất.
Phương pháp lấy mẫu cần phù hợp với đặc điểm dòng thải và tiêu chuẩn kỹ thuật áp dụng, chẳng hạn TCVN 5999:1995 về chất lượng nước – lấy mẫu và hướng dẫn lấy mẫu nước thải khi phù hợp với yêu cầu công việc.
Bảo quản và vận chuyển mẫu
Sau khi lấy, mẫu phải được chứa trong dụng cụ phù hợp với thông số phân tích, ghi nhãn đầy đủ và bảo quản theo yêu cầu của phương pháp thử nghiệm.
Thông tin trên nhãn và biên bản lấy mẫu cần thể hiện các nội dung cơ bản như tên cơ sở, vị trí lấy mẫu, thời gian lấy mẫu, mã mẫu và các thông tin cần thiết để truy xuất.
Một số thông số có yêu cầu bảo quản, làm lạnh hoặc thời gian phân tích riêng. Nếu bảo quản không đúng cách hoặc để mẫu quá thời gian quy định, kết quả có thể không phản ánh chính xác chất lượng nước tại thời điểm lấy mẫu.
Phân tích mẫu tại phòng thí nghiệm
Mẫu được chuyển đến phòng thí nghiệm để phân tích các thông số theo danh mục đã thống nhất. Phương pháp thử cần phù hợp với thông số cần xác định và yêu cầu kỹ thuật áp dụng.
Đối với hoạt động quan trắc môi trường phục vụ hồ sơ quản lý nhà nước hoặc nghĩa vụ quan trắc theo quy định, doanh nghiệp cần lựa chọn tổ chức có đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường theo quy định pháp luật.
Đánh giá kết quả phân tích
Sau khi có kết quả, cần đối chiếu từng thông số với giới hạn tương ứng trong quy chuẩn áp dụng, giấy phép môi trường hoặc yêu cầu đấu nối.
Nếu các thông số đáp ứng yêu cầu, doanh nghiệp lưu hồ sơ để phục vụ quản lý vận hành và chứng minh việc thực hiện nghĩa vụ liên quan khi cần thiết.
Nếu có thông số vượt giới hạn, cần kiểm tra lại tính hợp lệ của kết quả, điều kiện lấy mẫu và tình trạng vận hành. Sau đó xác định nguyên nhân và thực hiện biện pháp khắc phục phù hợp.
Tần suất lấy mẫu phân tích nước thải là bao lâu?
Tần suất lấy mẫu phân tích nước thải phụ thuộc vào loại hình cơ sở, quy mô xả thải, hồ sơ môi trường, giấy phép môi trường và các quy định áp dụng.
Doanh nghiệp cần phân biệt giữa các hoạt động sau:
- Kiểm tra nội bộ: Doanh nghiệp chủ động lấy mẫu hoặc kiểm tra nhanh để theo dõi chất lượng nước và điều chỉnh vận hành. Tần suất có thể được xây dựng theo mức độ rủi ro và yêu cầu quản lý nội bộ.
- Quan trắc định kỳ theo quy định: Thực hiện theo nghĩa vụ cụ thể của cơ sở và các quy định hiện hành. Không nên tự xác định tần suất chỉ dựa trên công suất trạm.
- Quan trắc khi vận hành thử nghiệm: Thực hiện theo kế hoạch và yêu cầu áp dụng cho công trình thuộc đối tượng phải vận hành thử nghiệm.
- Lấy mẫu phục vụ nghiệm thu sửa chữa: Được thực hiện theo thỏa thuận giữa chủ đầu tư và đơn vị thi công nhằm đánh giá tình trạng hệ thống sau khi sửa chữa hoặc cải tạo.
Đối với công trình thuộc diện phải vận hành thử nghiệm, quy định về quan trắc trong giai đoạn điều chỉnh và đánh giá hiệu quả vận hành ổn định có yêu cầu riêng về thời gian, tần suất và số lượng mẫu. Những yêu cầu này không nên áp dụng máy móc cho hoạt động kiểm tra nội bộ hoặc nghiệm thu sửa chữa thông thường.
Để xác định chính xác lịch lấy mẫu bắt buộc, doanh nghiệp nên kiểm tra giấy phép môi trường, hồ sơ pháp lý hiện có và quy định tương ứng với loại hình xả thải.
Phân biệt lấy mẫu nghiệm thu và quan trắc môi trường theo quy định
Đây là điểm doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý khi thuê đơn vị sửa chữa hoặc bảo trì hệ thống xử lý nước thải.
Lấy mẫu nghiệm thu nội bộ nhằm đánh giá hiệu quả hoạt động của hệ thống sau khi lắp đặt, bảo trì, sửa chữa hoặc cải tạo. Chủ đầu tư và đơn vị thi công có thể thống nhất vị trí lấy mẫu, thông số phân tích, tiêu chí đánh giá và trách nhiệm chi phí trong hợp đồng.
Kết quả này giúp xác định hệ thống có đáp ứng yêu cầu kỹ thuật đã thỏa thuận hay không. Tuy nhiên, việc lấy mẫu nghiệm thu nội bộ không mặc nhiên thay thế nghĩa vụ quan trắc môi trường bắt buộc của chủ cơ sở.
Quan trắc môi trường theo quy định là hoạt động được thực hiện theo yêu cầu pháp luật và hồ sơ môi trường tương ứng. Khi thuộc trường hợp phải sử dụng tổ chức có đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường, doanh nghiệp cần thuê đơn vị đáp ứng điều kiện đó.
Đối với công trình sửa chữa hệ thống xử lý nước thải, doanh nghiệp nên tách rõ phạm vi công việc giữa đơn vị thi công và đơn vị quan trắc để tránh nhầm lẫn về trách nhiệm pháp lý.
Những lưu ý khi lấy mẫu phân tích nước thải
Để kết quả phân tích có giá trị sử dụng, doanh nghiệp cần lưu ý:
- Lấy mẫu tại vị trí đại diện, đúng mục đích đánh giá.
- Không tự ý pha loãng hoặc thay đổi chế độ vận hành để làm sai lệch kết quả.
- Ghi nhận lưu lượng, thời gian vận hành và tình trạng hệ thống tại thời điểm lấy mẫu.
- Bảo quản, vận chuyển mẫu đúng yêu cầu kỹ thuật.
- Lựa chọn đơn vị phân tích phù hợp với mục đích sử dụng kết quả.
- Đối chiếu đúng quy chuẩn, giấy phép môi trường và yêu cầu đấu nối đang áp dụng.
- Lưu giữ báo cáo phân tích, biên bản lấy mẫu và hồ sơ xử lý sự cố nếu có.
Nếu kết quả phân tích cho thấy nước thải không đạt yêu cầu, không nên chỉ tập trung bổ sung hóa chất hoặc tăng thời gian chạy máy mà chưa xác định nguyên nhân. Cần đánh giá đồng thời tải lượng đầu vào, tình trạng thiết bị, quá trình sinh học, khả năng lắng và các công đoạn xử lý cuối.
Dịch vụ kiểm tra lấy mẫu và hỗ trợ xử lý nước thải
Kiểm tra chất lượng nước thải cần được kết hợp với đánh giá hiện trạng hệ thống để xác định chính xác nguyên nhân gây suy giảm hiệu suất. Kết quả phân tích chỉ phản ánh chất lượng mẫu tại điều kiện và thời điểm lấy mẫu, do đó cần xem xét cùng dữ liệu vận hành và tình trạng thiết bị.
Công ty Gia Phát cung cấp dịch vụ kiểm tra hiện trạng, bảo trì, sửa chữa và cải tạo hệ thống xử lý nước thải cho nhà xưởng, nhà hàng, phòng khám và cơ sở sản xuất tại TP.HCM cùng khu vực lân cận.
Các công việc có thể bao gồm kiểm tra bơm chìm, máy thổi khí, hệ thống phân phối khí, bể sinh học, bể lắng, hệ thống châm hóa chất và tủ điện điều khiển. Khi cần đánh giá chất lượng nước sau xử lý, doanh nghiệp có thể phối hợp với đơn vị phân tích hoặc quan trắc môi trường đủ điều kiện theo quy định.
Đối với hệ thống nước đầu ra không đạt yêu cầu, phương án khắc phục sẽ được xác định dựa trên hiện trạng công trình, đặc tính nước thải, kết quả phân tích và mục tiêu xử lý. Tùy từng trường hợp, giải pháp có thể là bảo dưỡng thiết bị, điều chỉnh chế độ vận hành, xử lý tắc nghẽn, khắc phục sự cố sinh học hoặc cải tạo công nghệ.
Doanh nghiệp nên chủ động kiểm tra định kỳ và lưu trữ hồ sơ vận hành, thay vì chỉ tiến hành phân tích khi có sự cố hoặc khi chuẩn bị kiểm tra môi trường.
>>> Quý vị bị có thể liên hệ với các trung tâm xét nghiệm mẫu nước thải tại TPHCM để kiểm tra mẫu nước thải.
Quy định về lấy mẫu phân tích nước thải
Kiểm tra, lấy mẫu phân tích nước thải theo quy định là công việc cần thiết để đánh giá hiệu quả xử lý, theo dõi chất lượng nước đầu ra và hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện các nghĩa vụ về bảo vệ môi trường.
Để bảo đảm kết quả có giá trị, cần lựa chọn đúng vị trí lấy mẫu, phương pháp lấy mẫu, thông số phân tích và đơn vị thực hiện. Tần suất quan trắc phải được xác định theo quy định áp dụng cho từng cơ sở, không nên sử dụng một lịch chung cho mọi công trình.
Bên cạnh việc lấy mẫu và phân tích, doanh nghiệp cần duy trì công tác kiểm tra, bảo trì và sửa chữa hệ thống xử lý nước thải. Sự kết hợp giữa kết quả phân tích và dữ liệu vận hành sẽ giúp phát hiện sớm sự cố, giảm chi phí khắc phục và duy trì hiệu quả xử lý lâu dài.
Hệ thống xử lý nước thải đang gặp sự cố?
Xanh Gia Phát nhận khảo sát, sửa chữa, bảo trì và cải tạo hệ thống xử lý nước thải tại TP.HCM.
- Hệ thống xử lý không đạt.
- Bơm, blower, tủ điện gặp sự cố.
- Nước sau xử lý bị đục, có mùi.
- Bể sinh học hoạt động không ổn định.
- Cần cải tạo hoặc nâng cấp hệ thống.
Cần kiểm tra hệ thống? Liên hệ để tư vấn và báo giá.
