Trong quá trình vận hành hệ thống xử lý nước thải sinh học, hiện tượng bùn khó lắng, bông bùn phân tán hoặc trôi theo dòng nước ra khỏi bể lắng là sự cố khá phổ biến. Tình trạng này không chỉ làm tăng hàm lượng TSS trong nước đầu ra mà còn có thể kéo theo hiện tượng COD, BOD và các chỉ tiêu ô nhiễm khác vượt giới hạn cho phép.
Điều đáng chú ý là không phải mọi trường hợp bùn trôi đều xuất phát từ bể lắng. Nguyên nhân thực tế có thể nằm ở chất lượng bùn hoạt tính, chế độ cấp khí, tải lượng hữu cơ, khả năng tuần hoàn bùn hoặc cấu tạo thủy lực của toàn bộ hệ thống.
Vì vậy, cải tạo hệ thống xử lý nước thải cần tập trung xác định đúng nguyên nhân gây mất khả năng lắng của bùn sinh học, thay vì chỉ bổ sung hóa chất hoặc thay đổi thiết bị một cách thiếu kiểm soát.

Dấu hiệu nhận biết hệ thống xử lý nước thải đang gặp sự cố bùn khó lắng
Bùn sinh học bình thường có khả năng kết bông tương đối tốt, tạo thành các cụm bông có kích thước nhất định và lắng xuống đáy bể sau một khoảng thời gian. Khi hệ vi sinh mất cân bằng hoặc điều kiện vận hành không phù hợp, đặc tính lắng của bùn sẽ thay đổi.
Một số dấu hiệu thường gặp gồm:
- Nước trong bể hiếu khí có nhiều bông bùn nhỏ, phân tán, khó kết dính.
- Bùn sau khi lắng 30 phút vẫn chiếm thể tích lớn, lớp nước phía trên không trong.
- Bể lắng thứ cấp xuất hiện nhiều bông bùn lơ lửng hoặc bùn nổi theo dòng nước.
- Nước đầu ra có màu vàng nâu, đục hoặc chứa nhiều cặn sinh học.
- Lượng bùn tuần hoàn tăng nhưng nồng độ bùn trong bể sinh học vẫn không ổn định.
- Bùn tại đáy bể lắng tích tụ, có hiện tượng nổi bùn hoặc thoát bùn từng đợt.
Một biểu hiện cần đặc biệt lưu ý là bùn trong bể hiếu khí có thể nhìn tương đối bình thường nhưng khi đưa sang bể lắng lại bị cuốn trôi. Trường hợp này cần kiểm tra đồng thời khả năng lắng của bùn và điều kiện thủy lực tại bể lắng, không nên vội kết luận hệ vi sinh bị suy yếu.
Nguyên nhân khiến bùn sinh học khó lắng và trôi theo nước
Bùn vi sinh dạng sợi phát triển quá mức
Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến bùn hoạt tính mất khả năng lắng. Vi khuẩn dạng sợi phát triển mạnh, tạo thành mạng lưới đan xen bên trong các bông bùn, làm giảm khả năng nén chặt khi lắng.
Thay vì tạo thành các cụm bông chắc và có trọng lượng riêng phù hợp, bùn có xu hướng phân tán, xốp và chiếm thể tích lớn. Khi quan sát tại bể lắng, lớp bùn thường lắng chậm, dễ bị cuốn theo dòng nước ra.
Nguyên nhân thúc đẩy vi khuẩn dạng sợi phát triển có thể liên quan đến thiếu dinh dưỡng, DO không phù hợp, tải lượng hữu cơ thấp kéo dài hoặc đặc tính nước thải đầu vào.
Giải pháp cải tạo không đơn thuần là tăng lượng khí hoặc bổ sung hóa chất diệt khuẩn. Cần đánh giá đặc tính nước thải, điều kiện sinh trưởng của vi sinh và điều chỉnh lại chế độ vận hành để hạn chế sự phát triển mất cân bằng của nhóm vi khuẩn dạng sợi.
Bùn vi sinh quá non, bông bùn nhỏ và thiếu khả năng kết dính
Khi hệ thống mới khởi động, vừa thay thế bùn giống hoặc thường xuyên bị biến động tải lượng, quần thể vi sinh chưa ổn định có thể tạo ra các bông bùn nhỏ, nhẹ và khó lắng.
Một số hệ thống có hiện tượng nước trong bể hiếu khí chứa nhiều hạt bùn mịn. Khi chuyển sang bể lắng, các hạt này không kịp lắng xuống đáy mà tiếp tục tồn tại trong pha nước.
Để khắc phục, cần kiểm tra nồng độ MLSS, tuổi bùn, tải lượng hữu cơ và chế độ xả bùn dư. Nếu lượng bùn quá thấp hoặc hệ vi sinh chưa trưởng thành, cần duy trì điều kiện vận hành ổn định để hình thành quần thể vi sinh có khả năng tạo bông tốt.
Không nên xả bỏ lượng bùn lớn trong giai đoạn này vì có thể khiến hệ thống mất thêm sinh khối và kéo dài thời gian phục hồi.
Thiếu oxy hoặc phân phối khí không đồng đều
DO ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của vi sinh vật hiếu khí. Khi nồng độ oxy hòa tan thấp, quá trình phân hủy chất hữu cơ bị hạn chế, đồng thời có thể tạo điều kiện cho một số nhóm vi khuẩn không mong muốn phát triển.
Ngược lại, cấp khí quá mạnh cũng có thể gây xáo trộn bông bùn, làm vỡ các cụm bùn đã hình thành và khiến nhiều hạt bùn nhỏ theo nước sang bể lắng.
Trong quá trình cải tạo, cần kiểm tra máy thổi khí, đường ống phân phối, đĩa phân phối khí và khả năng phân bố oxy trên toàn bộ thể tích bể.
Đặc biệt, cần đo DO tại nhiều vị trí thay vì chỉ kiểm tra một điểm gần đầu cấp khí. Trường hợp DO đầu bể cao nhưng cuối bể thấp, cần xem xét lại cách bố trí hệ thống phân phối khí và chế độ vận hành máy thổi khí.
Bể lắng thứ cấp quá tải hoặc phân phối nước không đều
Có những hệ thống bùn sinh học vẫn duy trì chất lượng tương đối tốt nhưng nước đầu ra vẫn bị đục do bể lắng không đáp ứng được lưu lượng thực tế.
Khi lưu lượng nước tăng đột ngột, vận tốc dòng chảy trong bể lắng tăng theo, làm giảm thời gian lưu và khiến bùn không có đủ điều kiện tách khỏi nước.
Ngoài ra, các vấn đề như máng tràn không cân bằng, vách hướng dòng hư hỏng, ống trung tâm phân phối nước không phù hợp hoặc hệ thống thu nước bị tắc cũng có thể gây hiện tượng cuốn bùn.
Đây là nguyên nhân thường bị bỏ qua khi doanh nghiệp chỉ tập trung xử lý chất lượng bùn trong bể sinh học.
Giải pháp cần ưu tiên kiểm tra lại kết cấu bể lắng, diện tích bề mặt lắng, tải trọng thủy lực, hệ thống thu nước và khả năng thu gom bùn đáy.
Giải pháp cải tạo hệ thống xử lý nước thải khi bùn khó lắng
Điều chỉnh lại chế độ vận hành và kiểm soát chất lượng bùn
Trước khi đầu tư thay thế thiết bị, cần đánh giá các thông số vận hành hiện tại để xác định hệ thống đang thiếu hay thừa sinh khối.
Các chỉ tiêu cần kiểm tra gồm MLSS, DO, SV30, pH, COD đầu vào, tải lượng hữu cơ và tỷ lệ tuần hoàn bùn.
Trong đó, phép thử SV30 là phương pháp đơn giản có thể thực hiện ngay tại công trình. Lấy mẫu bùn hỗn hợp trong bể hiếu khí, cho vào ống đong 1.000 mL và theo dõi thể tích bùn sau 30 phút.
Kết quả SV30 cần được đánh giá cùng với MLSS để xác định chỉ số thể tích bùn SVI. Không nên chỉ dựa vào một con số SV30 để kết luận bùn tốt hay xấu.
Nếu bùn lắng chậm, thể tích bùn chiếm lớn và nước phía trên vẫn đục, cần kiểm tra khả năng tạo bông và hiện tượng bùn dạng sợi. Nếu bùn lắng tốt nhưng nước đầu ra vẫn chứa nhiều cặn, cần chuyển hướng kiểm tra bể lắng và hệ thống thu nước.
Cải tạo hệ thống cấp khí trong bể sinh học
Đối với hệ thống có hiện tượng phân phối khí không đều, việc cải tạo đường ống và thiết bị cấp khí có thể mang lại hiệu quả rõ rệt.
Các hạng mục thường cần thực hiện gồm thay thế đĩa phân phối khí bị tắc, bố trí lại nhánh ống khí, bổ sung van điều chỉnh lưu lượng và kiểm tra công suất máy thổi khí.
Đối với bể có thể tích nhỏ, cần tránh tình trạng cấp khí quá mạnh khiến bùn bị xáo trộn liên tục. Có thể điều chỉnh thời gian hoạt động của máy thổi khí bằng timer hoặc bộ điều khiển phù hợp, nhưng phải bảo đảm DO đáp ứng nhu cầu xử lý trong các giai đoạn vận hành.
Mục tiêu của việc cải tạo là duy trì môi trường hiếu khí ổn định, không phải tạo ra lượng bọt khí càng lớn càng tốt.
Cải tạo hệ thống tuần hoàn và xả bùn dư
Tuần hoàn bùn có nhiệm vụ đưa sinh khối từ bể lắng trở lại bể sinh học, duy trì nồng độ vi sinh cần thiết cho quá trình xử lý.
Nếu lưu lượng tuần hoàn quá thấp, bùn có thể tích tụ lâu tại đáy bể lắng, dẫn đến thiếu oxy cục bộ và phát sinh hiện tượng nổi bùn.
Ngược lại, tuần hoàn quá lớn có thể làm tăng tải trọng thủy lực và gây xáo trộn dòng chảy trong bể sinh học.
Do đó, cần kiểm tra bơm bùn tuần hoàn, đường ống hút, đường ống đẩy và lưu lượng thực tế. Đồng thời, xác định lượng bùn dư cần loại bỏ để tránh tích tụ sinh khối quá mức.
Đối với những hệ thống nhỏ sử dụng bơm chìm, có thể cải tạo bằng cách bổ sung van điều tiết, thay đổi công suất bơm hoặc điều chỉnh thời gian chạy theo chu kỳ. Đây là giải pháp tương đối tiết kiệm nếu thiết bị hiện hữu vẫn còn khả năng sử dụng.
Nâng cấp kết cấu bể lắng và hệ thống thu nước
Nếu nguyên nhân nằm ở bể lắng, việc bổ sung hóa chất keo tụ chỉ có tác dụng hỗ trợ tạm thời mà không giải quyết được vấn đề cốt lõi.
Các hạng mục cải tạo có thể bao gồm:
- Bổ sung vách hướng dòng nhằm hạn chế dòng chảy ngắn và hiện tượng xáo trộn.
- Cải tạo máng tràn để phân phối nước ra đồng đều.
- Điều chỉnh ống trung tâm hoặc cơ cấu phân phối nước đầu vào.
- Bổ sung hoặc thay thế thiết bị gạt, thu gom bùn đáy.
- Kiểm tra và khắc phục các vị trí bùn tích tụ, đường ống hút bùn bị tắc.
- Tăng diện tích lắng hoặc bổ sung ngăn lắng khi kết cấu hiện hữu không đáp ứng lưu lượng.
Đối với các hệ thống xử lý nước thải công suất nhỏ, đôi khi chỉ cần cải tạo lại vách ngăn và vị trí thu nước đã có thể giảm đáng kể lượng bùn trôi ra ngoài mà không cần xây dựng lại toàn bộ công trình.
Bổ sung công đoạn keo tụ tạo bông khi thực sự cần thiết
Trong một số trường hợp, bùn sinh học có kích thước quá nhỏ hoặc nước đầu ra còn chứa nhiều cặn mịn khó lắng, có thể xem xét bổ sung công đoạn keo tụ tạo bông.
PAC và polymer là những hóa chất thường được sử dụng để hỗ trợ quá trình kết tụ các hạt cặn nhỏ thành bông lớn hơn, tạo điều kiện cho quá trình tách cặn.
Tuy nhiên, liều lượng hóa chất cần được xác định thông qua thử nghiệm Jartest trên mẫu nước thực tế. Không nên tăng liều PAC hoặc polymer theo cảm tính vì có thể làm tăng lượng bùn hóa lý, phát sinh chi phí vận hành và ảnh hưởng đến chất lượng nước sau xử lý.
Đối với hệ thống xử lý nước thải sinh học, keo tụ tạo bông nên được xem là công đoạn hỗ trợ tách cặn, không thay thế cho việc khắc phục nguyên nhân gây mất ổn định hệ vi sinh.
Quy trình khảo sát và cải tạo hệ thống xử lý nước thải tại công trình
Để tránh đầu tư sai hạng mục, quá trình cải tạo hệ thống xử lý nước thải cần được thực hiện theo trình tự từ kiểm tra nguyên nhân đến điều chỉnh và đánh giá hiệu quả.
Khảo sát hiện trạng: Kiểm tra sơ đồ công nghệ, lưu lượng nước thải, chế độ vận hành, tình trạng máy thổi khí, bơm tuần hoàn, bể sinh học và bể lắng.
Lấy mẫu và đánh giá bùn: Thực hiện thử nghiệm SV30, xác định MLSS, quan sát cấu trúc bông bùn, tốc độ lắng và độ trong của nước sau lắng. Khi cần thiết, kiểm tra vi sinh dưới kính hiển vi để nhận diện hiện tượng phát triển vi khuẩn dạng sợi.
Xác định nguyên nhân chính: Phân biệt sự cố do chất lượng bùn, thiếu oxy, tải lượng hữu cơ, tuần hoàn bùn hay quá tải thủy lực tại bể lắng.
Đề xuất phương án cải tạo: Ưu tiên tận dụng thiết bị còn hoạt động tốt, điều chỉnh chế độ vận hành trước khi đề xuất thay thế máy móc hoặc xây dựng bổ sung.
Vận hành và đánh giá: Theo dõi khả năng lắng của bùn, chất lượng nước đầu ra, nồng độ sinh khối và sự ổn định của hệ thống sau cải tạo. Việc đánh giá cần dựa trên kết quả quan trắc và các chỉ tiêu đầu ra theo yêu cầu của công trình.
Vì sao không nên xử lý sự cố bùn trôi bằng cách bổ sung hóa chất liên tục?
Khi nước đầu ra đục, nhiều đơn vị thường lựa chọn tăng liều PAC, polymer hoặc các hóa chất trợ lắng để cải thiện chất lượng nước ngay lập tức.
Cách làm này có thể giúp giảm lượng cặn lơ lửng trong một số trường hợp nhưng không giải quyết được nguyên nhân khiến bùn sinh học mất khả năng lắng.
Nếu hệ thống đang bị quá tải, thiếu oxy hoặc bể lắng không đáp ứng lưu lượng, việc sử dụng hóa chất kéo dài sẽ làm tăng chi phí vận hành và lượng bùn phát sinh.
Đặc biệt, nếu đưa hóa chất không phù hợp trực tiếp vào bể sinh học, hoạt động của hệ vi sinh có thể bị ảnh hưởng, khiến quá trình xử lý càng mất ổn định.
Hướng xử lý hiệu quả là phân biệt rõ hai vấn đề: khả năng phân hủy chất hữu cơ của vi sinh và khả năng tách sinh khối ra khỏi nước. Hai quá trình này có liên quan nhưng không đồng nhất, do đó cần có giải pháp cải tạo tương ứng.
Dịch vụ sửa chữa và cải tạo hệ thống xử lý nước thải bị trôi bùn
Hệ thống xử lý nước thải xuất hiện hiện tượng bùn khó lắng, bùn nổi hoặc trôi theo nước đầu ra cần được kiểm tra sớm để tránh kéo dài tình trạng nước thải không đạt quy chuẩn.
Dịch vụ sửa chữa và cải tạo hệ thống xử lý nước thải tập trung vào việc xác định đúng nguyên nhân, khắc phục các hạng mục hư hỏng và tối ưu lại chế độ vận hành sinh học.
Các công việc có thể triển khai gồm kiểm tra và phục hồi hệ vi sinh, cải tạo đường ống phân phối khí, thay thế thiết bị sục khí, sửa chữa bơm bùn tuần hoàn, nâng cấp bể lắng, điều chỉnh công nghệ và bổ sung công đoạn xử lý cần thiết.
Đối với những công trình đang hoạt động, phương án cải tạo cần ưu tiên tận dụng bể và thiết bị hiện hữu nhằm hạn chế chi phí đầu tư mới, giảm thời gian dừng hệ thống và tránh ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất của doanh nghiệp.
Một hệ thống xử lý nước thải hoạt động ổn định không chỉ cần nước đầu ra đạt yêu cầu mà còn phải duy trì được chất lượng bùn sinh học, khả năng lắng và chi phí vận hành hợp lý trong thời gian dài.

Nếu hệ thống xử lý nước thải của doanh nghiệp đang gặp tình trạng bùn khó lắng, bùn nổi hoặc trôi theo nước đầu ra, cần khảo sát và đánh giá đúng nguyên nhân trước khi lựa chọn phương án sửa chữa.
