Trong quá trình vận hành, nhiều hệ thống xử lý nước thải sau một thời gian sử dụng bắt đầu xuất hiện tình trạng nước đầu ra không đạt quy chuẩn, hiệu suất xử lý BOD, COD và Amoni suy giảm, bùn vi sinh khó duy trì ổn định.
Đặc biệt, đối với những công trình đã đưa vào sử dụng nhiều năm, việc mở rộng hệ thống bằng cách xây dựng thêm bể thường gặp khó khăn do hạn chế diện tích, chi phí đầu tư và ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất.

Giải pháp bổ sung giá thể vi sinh tăng hiệu quả xử lý nước thải
Một trong những giải pháp có thể xem xét là cải tạo hệ thống xử lý nước thải bằng cách bổ sung giá thể vi sinh vào bể sinh học hiện hữu. Phương án này tận dụng thể tích bể cũ, gia tăng lượng sinh khối có khả năng bám dính và phát triển, từ đó cải thiện khả năng phân hủy chất hữu cơ cũng như xử lý các hợp chất Nitơ.
Tuy nhiên, việc bổ sung giá thể không đơn thuần là thả vật liệu vào bể. Muốn đạt hiệu quả thực tế cần đánh giá tải lượng ô nhiễm, thể tích bể, khả năng cấp khí, chế độ tuần hoàn và đặc tính của hệ vi sinh trước khi lựa chọn phương án cải tạo.
Khi nào cần bổ sung giá thể vi sinh cho hệ thống xử lý nước thải?
Không phải hệ thống nào cũng cần bổ sung giá thể. Giải pháp này đặc biệt phù hợp với những công trình có bể sinh học hiện hữu nhưng khả năng duy trì sinh khối lơ lửng hoặc diện tích tiếp xúc cho vi sinh vật chưa đáp ứng yêu cầu xử lý.
Một số dấu hiệu thường gặp gồm:
Nước đầu ra không đạt chỉ tiêu BOD, COD: Bể sinh học không còn đủ khả năng xử lý tải lượng hữu cơ đầu vào. Nguyên nhân có thể do công suất thực tế tăng, thời gian lưu nước giảm hoặc lượng vi sinh hoạt tính không đủ.
Amoni đầu ra cao: Quá trình Nitrat hóa diễn ra không ổn định, đặc biệt khi hệ thống có thời gian lưu bùn thấp, sinh khối vi sinh nitrat hóa bị rửa trôi hoặc điều kiện môi trường trong bể không phù hợp.
Bể sinh học thiếu sinh khối: Nồng độ bùn hoạt tính thấp, bùn khó phát triển hoặc thường xuyên thất thoát theo dòng nước sau xử lý. Trong trường hợp này, việc bổ sung giá thể có thể tạo thêm môi trường cho vi sinh vật bám dính và phát triển.
Công suất xử lý tăng nhưng không thể mở rộng bể: Nhà máy tăng sản lượng, lưu lượng nước thải phát sinh lớn hơn thiết kế ban đầu nhưng mặt bằng không còn khả năng xây dựng thêm công trình xử lý.
Hệ thống vận hành thiếu ổn định: Chất lượng nước đầu ra biến động theo lưu lượng và tải lượng ô nhiễm, đặc biệt vào thời điểm sản xuất cao điểm.
Trước khi quyết định cải tạo, cần xác định đúng nguyên nhân gây suy giảm hiệu suất. Nếu vấn đề xuất phát từ thiếu oxy, pH không phù hợp, độc tính nước thải hoặc hệ thống phân phối khí bị tắc nghẽn thì chỉ bổ sung giá thể sẽ không giải quyết triệt để.
Nguyên lý cải tạo bể sinh học bằng công nghệ giá thể vi sinh MBBR
MBBR (Moving Bed Biofilm Reactor) là công nghệ xử lý sinh học sử dụng các giá thể có bề mặt chuyên dụng để vi sinh vật bám dính và hình thành lớp màng sinh học.
Khác với công nghệ bùn hoạt tính truyền thống, trong đó phần lớn vi sinh vật tồn tại dưới dạng bùn lơ lửng, MBBR kết hợp hai dạng sinh khối: vi sinh vật bám dính trên giá thể và vi sinh vật lơ lửng trong nước.
Khi đưa giá thể vào bể sinh học cũ, các vi sinh vật sẽ dần bám lên bề mặt vật liệu, phát triển thành màng sinh học và tham gia phân hủy các chất ô nhiễm.
Đối với bể hiếu khí, hệ thống cấp khí vừa cung cấp oxy cho vi sinh vật vừa tạo chuyển động để giá thể phân bố tương đối đồng đều trong bể. Đối với bể thiếu khí, có thể sử dụng giá thể cố định hoặc giá thể chuyển động kết hợp thiết bị khuấy trộn phù hợp.
Điểm quan trọng của phương án này là gia tăng lượng sinh khối hoạt tính trong cùng một thể tích bể, giúp nâng cao khả năng xử lý mà không nhất thiết phải tăng kích thước công trình.
Các hạng mục cần thực hiện khi bổ sung giá thể xử lý nước thải
Khảo sát và đánh giá khả năng tiếp nhận giá thể
Trước khi thi công, cần kiểm tra kích thước bể, chiều sâu nước, thể tích làm việc, tình trạng kết cấu và hiện trạng thiết bị bên trong.
Các thông số cần quan tâm gồm lưu lượng nước thải trung bình, lưu lượng giờ cao điểm, COD, BOD5, TSS, Amoni, pH và nhiệt độ. Đối với hệ thống có yêu cầu xử lý Nitơ, cần đánh giá thêm chỉ tiêu tổng Nitơ và khả năng tuần hoàn nước từ bể hiếu khí về bể thiếu khí.
Đặc biệt, phải kiểm tra hệ thống phân phối khí hiện hữu. Giá thể làm tăng nhu cầu phân phối khí và có thể gây thay đổi thủy lực trong bể. Nếu máy thổi khí hoặc hệ thống đĩa phân phối khí không đáp ứng thì cần cải tạo trước khi đưa giá thể vào vận hành.
Lựa chọn chủng loại và thông số giá thể
Trên thị trường có nhiều loại giá thể vi sinh MBBR với hình dạng, kích thước và diện tích bề mặt khác nhau. Một số loại phổ biến gồm giá thể dạng bánh xe, dạng cầu, dạng lục giác và dạng ống.
Khi lựa chọn cần quan tâm đến:
- Diện tích bề mặt hữu hiệu dành cho vi sinh vật bám dính.
- Khả năng chuyển động và phân bố trong bể.
- Độ bền vật liệu trong môi trường nước thải.
- Khả năng chống tắc nghẽn và hạn chế tích tụ cặn.
- Khả năng tương thích với hệ thống cấp khí hiện hữu.
Không nên lựa chọn giá thể chỉ dựa trên diện tích bề mặt được quảng cáo. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào khả năng truyền oxy, mức độ tiếp xúc giữa nước thải và màng sinh học, tải lượng ô nhiễm cũng như chế độ vận hành.
Tính toán tỷ lệ giá thể bổ sung
Tỷ lệ thể tích giá thể là một thông số quan trọng trong thiết kế cải tạo MBBR. Thông thường, tỷ lệ này được xác định dựa trên thể tích làm việc của bể và đặc tính giá thể.
Đối với nhiều hệ thống cải tạo, tỷ lệ lấp đầy có thể được xem xét trong khoảng 30–50% thể tích bể. Đây chỉ là khoảng tham khảo ban đầu, không phải thông số áp dụng cố định cho mọi công trình.
Nếu bổ sung quá ít, diện tích bề mặt bám dính có thể không đủ để cải thiện hiệu suất. Ngược lại, nếu tỷ lệ giá thể quá cao, khả năng chuyển động của vật liệu bị hạn chế, hiệu quả truyền oxy giảm và nguy cơ tích tụ cặn tăng lên.
Việc tính toán cần căn cứ vào tải lượng BOD, COD, Amoni cần xử lý, diện tích bề mặt hữu hiệu của giá thể và khả năng cấp oxy của hệ thống.
Cải tạo hệ thống cấp khí và lắp đặt lưới chắn giá thể
Đây là hạng mục thường bị bỏ qua khi cải tạo bể cũ.
Giá thể MBBR cần được duy trì chuyển động phù hợp để tránh hiện tượng tập trung tại một vị trí hoặc hình thành vùng chết trong bể. Vì vậy, cần kiểm tra lại lưu lượng khí, bố trí đường ống phân phối khí và vị trí đĩa phân phối khí.
Ngoài ra, tại đầu ra bể phải lắp đặt lưới chắn giá thể để ngăn vật liệu thoát ra ngoài theo dòng nước. Lưới cần có kích thước khe phù hợp với loại giá thể sử dụng, đủ diện tích thoát nước và thuận tiện vệ sinh định kỳ.
Đối với những bể cũ có kết cấu phức tạp, có thể cần gia công thêm khung đỡ, tấm chắn hoặc hệ thống lưới inox, nhựa PP tùy điều kiện thực tế.
Cải tạo bể hiếu khí cũ thành bể MBBR có cần thay đổi toàn bộ hệ thống?
Không nhất thiết phải thay thế toàn bộ công trình. Trong nhiều trường hợp, bể hiếu khí hiện hữu vẫn có thể tiếp tục sử dụng nếu kết cấu còn tốt, thể tích đáp ứng yêu cầu và thiết bị có khả năng điều chỉnh.
Phương án cải tạo thường tập trung vào các hạng mục:
- Giữ lại bể sinh học hiện hữu.
- Bổ sung giá thể vi sinh phù hợp.
- Điều chỉnh hoặc thay thế hệ thống phân phối khí.
- Lắp đặt lưới chắn giá thể tại vị trí đầu ra.
- Cải tạo đường ống cấp khí và các thiết bị phụ trợ khi cần thiết.
- Điều chỉnh chế độ tuần hoàn bùn và vận hành sinh học.
Đối với hệ thống AO hoặc AAO, cần xem xét riêng từng ngăn. Bể thiếu khí có thể cần duy trì chế độ khuấy trộn, tuần hoàn Nitrat và điều kiện DO thấp. Bể hiếu khí có thể bổ sung giá thể để tăng sinh khối và cải thiện khả năng xử lý hữu cơ, Amoni.
Không nên đưa giá thể hiếu khí vào tất cả các ngăn một cách đồng loạt vì có thể làm thay đổi điều kiện sinh học và ảnh hưởng đến quá trình khử Nitrat.
Những lưu ý kỹ thuật để hệ thống MBBR sau cải tạo hoạt động ổn định
Không sử dụng giá thể để thay thế hoàn toàn bùn hoạt tính
MBBR có thể kết hợp với bùn hoạt tính hiện hữu để hình thành hệ thống lai. Vi sinh bám dính trên giá thể và vi sinh lơ lửng hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình xử lý.
Do đó, không nên tùy tiện xả bỏ toàn bộ bùn cũ trước khi đưa giá thể vào vận hành. Cần đánh giá chất lượng bùn, duy trì lượng sinh khối phù hợp và điều chỉnh chế độ xả bùn theo thực tế.
Đảm bảo đủ oxy hòa tan
Quá trình oxy hóa chất hữu cơ và Nitrat hóa đều tiêu thụ oxy. Khi bổ sung giá thể, lượng sinh khối tăng lên có thể làm thay đổi nhu cầu oxy của bể.
Cần kiểm tra DO tại nhiều vị trí, tránh tình trạng khu vực gần đầu cấp khí có DO cao nhưng những vùng khác thiếu oxy. Đối với bể hiếu khí, có thể tham khảo DO khoảng 2–4 mg/L và điều chỉnh theo tải lượng, mục tiêu xử lý và đặc tính hệ thống.
Kiểm soát hiện tượng bong tróc màng sinh học
Màng sinh học phát triển quá dày có thể bị bong tróc, tạo ra lượng cặn lơ lửng lớn và làm tăng tải cho bể lắng phía sau.
Cần duy trì chế độ sục khí, chuyển động giá thể và xả bùn hợp lý. Nếu bể lắng không đủ khả năng tiếp nhận lượng cặn phát sinh sau cải tạo thì cần xem xét điều chỉnh tải trọng thủy lực hoặc bổ sung giải pháp hỗ trợ lắng.
Theo dõi hiệu quả xử lý sau khi cải tạo
Không nên đánh giá thành công chỉ dựa vào việc giá thể đã hình thành màng vi sinh. Cần theo dõi các chỉ tiêu đầu vào và đầu ra như COD, BOD5, TSS, Amoni, tổng Nitơ tùy theo yêu cầu xử lý.
Giai đoạn hình thành màng sinh học cần thời gian thích nghi. Tốc độ phát triển phụ thuộc vào nhiệt độ, tải lượng, đặc tính nước thải và lượng vi sinh sẵn có.
Chi phí cải tạo hệ thống xử lý nước thải bằng giá thể vi sinh
So với phương án xây dựng thêm bể sinh học, cải tạo bể hiện hữu bằng giá thể MBBR có thể giúp giảm đáng kể khối lượng xây dựng và thời gian thi công. Tuy nhiên, chi phí thực tế phụ thuộc vào tình trạng thiết bị và mức độ cải tạo cần thiết.
Các khoản chi phí chính thường bao gồm:
- Chi phí cung cấp giá thể vi sinh.
- Chi phí gia công và lắp đặt lưới chắn giá thể.
- Chi phí cải tạo đường ống và hệ thống phân phối khí.
- Chi phí thay thế hoặc bổ sung máy thổi khí nếu thiếu công suất.
- Chi phí vệ sinh, sửa chữa bể và cải tạo các thiết bị liên quan.
- Chi phí vận hành thử nghiệm và hiệu chỉnh hệ thống.
Để tránh phát sinh không cần thiết, nên khảo sát và tận dụng tối đa thiết bị còn sử dụng tốt. Không phải công trình nào cũng cần thay mới máy thổi khí hoặc toàn bộ hệ thống đường ống.
Một phương án cải tạo hiệu quả không nằm ở việc sử dụng nhiều vật tư mà ở khả năng giải quyết đúng nguyên nhân khiến hệ thống xử lý nước thải hoạt động kém.
Dịch vụ cải tạo hệ thống xử lý nước thải bằng giá thể vi sinh
Đối với các nhà máy, cơ sở sản xuất, nhà hàng, khách sạn và công trình dịch vụ đang gặp vấn đề về chất lượng nước đầu ra, cải tạo bể sinh học bằng giá thể vi sinh là một giải pháp đáng xem xét khi công trình hiện hữu vẫn còn khả năng tận dụng.
Quá trình cải tạo cần được thực hiện theo hướng khảo sát hiện trạng, xác định nguyên nhân, tính toán tải lượng, lựa chọn giá thể và điều chỉnh thiết bị phù hợp. Đặc biệt, cần xem xét đồng bộ giữa bể sinh học, hệ thống cấp khí, bể lắng và công trình xử lý phía trước, phía sau.

Gia Phát cung cấp dịch vụ khảo sát, tư vấn và cải tạo hệ thống xử lý nước thải, tập trung vào các giải pháp tận dụng bể cũ, nâng cấp công nghệ sinh học, bổ sung giá thể MBBR và khắc phục các hạng mục thiết bị không còn đáp ứng yêu cầu vận hành.
Thay vì đầu tư xây dựng lại toàn bộ hệ thống, doanh nghiệp có thể lựa chọn phương án cải tạo theo từng hạng mục, ưu tiên những vị trí ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất xử lý.
Liên hệ tư vấn cải tạo hệ thống xử lý nước thải: Để được đề xuất phương án phù hợp, khách hàng nên cung cấp lưu lượng nước thải, sơ đồ công nghệ, kích thước bể sinh học và kết quả phân tích nước đầu ra gần nhất. Đây là cơ sở để đánh giá khả năng bổ sung giá thể, xác định khối lượng vật tư và lập dự toán cải tạo sát với hiện trạng công trình.
