Trong quá trình vận hành, hệ thống xử lý nước thải bằng công nghệ sinh học như AO, AAO, MBBR hoặc Aerotank có thể gặp tình trạng vi sinh hoạt động kém, suy giảm mật độ hoặc mất khả năng phân hủy các chất ô nhiễm.
Đây là một trong những nguyên nhân khiến chất lượng nước đầu ra không ổn định, chỉ tiêu COD, BOD, Amoni tăng cao, bùn sinh học khó lắng hoặc xuất hiện hiện tượng bọt bất thường trong bể xử lý.

Cần thiết phải bảo trì hệ thống xử lý nước thải khi vi sinh yếu
Điều đáng chú ý là vi sinh yếu không phải lúc nào cũng xuất phát từ việc thiếu men vi sinh. Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân thực sự nằm ở chế độ vận hành, nồng độ oxy hòa tan, tải lượng ô nhiễm, độ pH, sự tích tụ hóa chất hoặc những thay đổi bất thường trong thành phần nước thải đầu vào.
Vì vậy, bảo trì hệ thống xử lý nước thải khi vi sinh yếu cần được thực hiện dựa trên việc kiểm tra tổng thể công nghệ, thiết bị và điều kiện sinh trưởng của vi sinh vật. Nếu chỉ bổ sung men vi sinh mà không xử lý nguyên nhân gốc rễ, hệ thống có thể tiếp tục suy yếu và phát sinh chi phí vận hành không cần thiết.
Cần kiểm tra hệ thống? Liên hệ để tư vấn và báo giá. 
Dấu hiệu nhận biết vi sinh trong hệ thống xử lý nước thải bị yếu
Vi sinh vật đóng vai trò trung tâm trong quá trình phân hủy các hợp chất hữu cơ và chuyển hóa một số thành phần ô nhiễm trong nước thải. Khi quần thể vi sinh bị ảnh hưởng, hệ thống thường xuất hiện những biểu hiện bất thường có thể quan sát trực tiếp trong quá trình vận hành.
Nước sau xử lý bị đục, COD và BOD tăng cao
Đây là dấu hiệu thường gặp khi vi sinh không còn duy trì được hoạt tính xử lý cần thiết. Các chất hữu cơ chưa được phân hủy triệt để sẽ theo dòng nước sang công đoạn lắng và đầu ra.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa tình trạng vi sinh yếu với hiện tượng bùn bị cuốn trôi, bể lắng hoạt động kém hoặc hệ thống phân phối nước không đồng đều. Mỗi nguyên nhân sẽ cần một phương án khắc phục khác nhau.
Bùn sinh học ít, màu sắc bất thường
Trong bể sinh học hiếu khí, bùn hoạt tính khỏe thường có màu nâu vàng đến nâu sẫm, tùy theo đặc tính nước thải và điều kiện vận hành.
Khi vi sinh suy yếu, lượng bùn có thể giảm, bông bùn nhỏ, kết cấu lỏng hoặc xuất hiện màu sắc bất thường. Một số trường hợp bùn chuyển sang màu đen do thiếu oxy kéo dài, tích tụ chất hữu cơ hoặc phát sinh điều kiện yếm khí không mong muốn.
Bọt trong bể sinh học xuất hiện bất thường
Bọt trắng, bọt nâu hoặc lớp bọt dày kéo dài trên bề mặt bể có thể phản ánh sự mất cân bằng sinh học, tải lượng hữu cơ không phù hợp hoặc sự phát triển quá mức của một số nhóm vi sinh.
Không nên kết luận vi sinh yếu chỉ dựa vào màu sắc bọt. Cần kết hợp kiểm tra DO, pH, MLSS, SV30 và chất lượng nước đầu ra để xác định chính xác nguyên nhân.
Bùn khó lắng hoặc lắng không ổn định
Khi kiểm tra mẫu bùn bằng phương pháp SV30, nếu bùn lắng chậm, thể tích bùn tăng bất thường hoặc nước phía trên bị đục, có thể hệ thống đang gặp vấn đề về cấu trúc bông bùn, vi sinh dạng sợi hoặc tải lượng vận hành.
Đối với các hệ thống MBBR, cần kiểm tra thêm tình trạng màng sinh học bám trên giá thể, mức độ phân bố giá thể và khả năng sục khí. Không nên áp dụng hoàn toàn cách đánh giá bùn lắng của Aerotank cho công nghệ MBBR.
Nguyên nhân khiến vi sinh xử lý nước thải bị suy yếu
Muốn phục hồi hệ thống hiệu quả, bước quan trọng nhất là xác định đúng nguyên nhân. Việc bổ sung vi sinh không đúng thời điểm hoặc không phù hợp với đặc tính nước thải có thể làm tăng chi phí mà không cải thiện đáng kể hiệu suất xử lý.
Nồng độ oxy hòa tan không đáp ứng nhu cầu vi sinh
Oxy hòa tan (DO) là yếu tố quan trọng đối với hoạt động của vi sinh vật hiếu khí. Khi máy thổi khí hoạt động yếu, đường ống khí bị rò rỉ, đĩa phân phối khí tắc nghẽn hoặc lưu lượng khí không đủ, vi sinh sẽ không có điều kiện phát triển ổn định.
Đối với bể hiếu khí, DO thường được duy trì trong khoảng 2–4 mg/L tùy theo công nghệ và mục tiêu xử lý. Riêng quá trình nitrat hóa có thể cần kiểm soát DO chặt chẽ hơn tùy tải lượng Amoni và đặc tính hệ thống.
Nước thải đầu vào thay đổi đột ngột
Một hệ thống đang vận hành ổn định có thể bị suy giảm hoạt tính vi sinh khi tiếp nhận nguồn nước thải có thành phần khác biệt so với thiết kế ban đầu.
Các trường hợp thường gặp gồm:
- Nước thải chứa nhiều hóa chất tẩy rửa, chất sát khuẩn hoặc dung môi.
- Nước thải sản xuất có độ mặn cao.
- Nước thải chứa kim loại nặng hoặc các hợp chất có độc tính sinh học.
- Nước thải có tải lượng COD tăng đột ngột.
- Nước thải thiếu nguồn dinh dưỡng Nitơ và Photpho.
Đặc biệt, đối với nhà máy sản xuất, việc xả thải không theo từng đợt kiểm soát có thể khiến bể sinh học bị sốc tải, làm giảm đáng kể mật độ và hoạt tính của quần thể vi sinh.
Độ pH không phù hợp
Vi sinh vật xử lý nước thải thường hoạt động tốt trong môi trường có pH tương đối ổn định, phổ biến khoảng 6,5–8,5.
Khi nước thải có tính axit hoặc kiềm quá cao, hoạt động trao đổi chất và khả năng phân hủy chất hữu cơ của vi sinh có thể bị ức chế.
Đối với các hệ thống có công đoạn xử lý hóa lý, cần kiểm soát lượng hóa chất điều chỉnh pH trước khi nước đi vào bể sinh học. Việc châm xút, axit hoặc hóa chất trung hòa không ổn định có thể gây biến động pH và ảnh hưởng trực tiếp đến hệ vi sinh.
Thiếu dinh dưỡng cho vi sinh vật
Vi sinh cần Carbon, Nitơ, Photpho và các nguyên tố vi lượng để duy trì quá trình sinh trưởng.
Một số loại nước thải sản xuất có COD tương đối cao nhưng hàm lượng Nitơ và Photpho thấp. Khi đó, vi sinh có thể thiếu dinh dưỡng, dẫn đến tốc độ phát triển chậm và hiệu suất xử lý giảm.
Tỷ lệ BOD:N thường được sử dụng để tham khảo trong vận hành là 100:5:1. Tuy nhiên, tỷ lệ thực tế cần được điều chỉnh theo khả năng phân hủy sinh học, tải lượng và công nghệ xử lý.
Bùn sinh học bị thất thoát hoặc xả bỏ quá mức
Việc xả bùn không đúng chế độ có thể làm giảm lượng sinh khối cần thiết trong bể sinh học.
Đặc biệt với hệ thống có lưu lượng nhỏ, tải lượng thấp hoặc hoạt động không liên tục, việc xả bùn theo lịch cố định mà không kiểm tra MLSS và tình trạng bùn có thể khiến hệ thống thiếu vi sinh.
Quy trình bảo trì hệ thống xử lý nước thải khi vi sinh yếu
Bảo trì trong trường hợp vi sinh suy yếu không đơn thuần là vệ sinh bể hoặc thay thế thiết bị. Cần kết hợp kiểm tra cơ khí, điện, thủy lực và các thông số sinh học để đưa hệ thống trở lại trạng thái vận hành ổn định.
Kiểm tra tổng thể hệ thống và xác định vị trí bất thường
Trước tiên, cần khảo sát toàn bộ tuyến công nghệ từ bể thu gom, bể điều hòa, bể thiếu khí, bể hiếu khí đến bể lắng và khử trùng.
Các nội dung cần kiểm tra gồm:
- Lưu lượng nước thải thực tế so với công suất thiết kế.
- Tình trạng máy thổi khí, máy bơm và hệ thống đường ống.
- Khả năng phân phối khí tại đáy bể.
- Tình trạng tắc nghẽn, đóng cặn và tích tụ bùn.
- Hiện tượng nước chảy tắt hoặc phân phối không đều giữa các ngăn.
- Chế độ tuần hoàn bùn và xả bùn dư.
Đối với hệ thống MBBR, cần kiểm tra thêm giá thể sinh học có bị dồn cục, mắc kẹt tại lưới chắn hoặc phân bố không đồng đều hay không.
Kiểm tra và đánh giá chất lượng bùn vi sinh
Sau khi kiểm tra thiết bị, cần lấy mẫu bùn để đánh giá tình trạng sinh học.
Một số chỉ tiêu nên được kiểm tra gồm:
- MLSS: xác định nồng độ chất rắn lơ lửng trong bể sinh học.
- SV30: đánh giá khả năng lắng của bùn sau 30 phút.
- DO: xác định nồng độ oxy hòa tan.
- pH: đánh giá điều kiện môi trường sinh trưởng.
- COD và BOD: đánh giá hiệu quả phân hủy chất hữu cơ.
- NH4-N: kiểm tra khả năng chuyển hóa Amoni.
- NO3-N: hỗ trợ đánh giá quá trình nitrat hóa và khử nitrat.
Không nhất thiết phải thực hiện tất cả các chỉ tiêu trong mọi trường hợp. Việc lựa chọn thông số cần dựa trên biểu hiện thực tế và mục tiêu xử lý của hệ thống.
Khắc phục các điều kiện gây ức chế vi sinh
Đây là công đoạn quan trọng nhất trong quá trình phục hồi hệ thống.
Nếu DO thấp, cần kiểm tra máy thổi khí, van điều tiết, đường ống và đĩa phân phối khí. Nếu pH bất thường, cần điều chỉnh công đoạn trung hòa trước khi nước thải đi vào bể sinh học.
Trường hợp nước thải có tải lượng hữu cơ quá cao, cần kiểm soát lưu lượng cấp vào, tăng khả năng điều hòa và tránh đưa toàn bộ lượng nước thải tập trung vào bể sinh học trong thời gian ngắn.
Nếu phát hiện nước thải có độc tính, cần xác định nguồn phát sinh và có biện pháp kiểm soát trước khi tiếp tục đưa vào hệ thống.
Bổ sung vi sinh và phục hồi sinh khối
Sau khi các điều kiện vận hành đã được khắc phục, có thể tiến hành bổ sung vi sinh để hỗ trợ phục hồi quần thể sinh học.
Việc lựa chọn chế phẩm cần dựa trên công nghệ xử lý và thành phần nước thải. Đối với hệ thống xử lý nước thải sinh hoạt, có thể sử dụng chế phẩm vi sinh phù hợp với quá trình phân hủy hữu cơ và chuyển hóa Nitơ.
Đối với nước thải sản xuất, cần lựa chọn chủng vi sinh có khả năng thích nghi với đặc tính nguồn thải. Không nên sử dụng một loại men vi sinh cho tất cả các hệ thống vì khả năng phân hủy và điều kiện phát triển của từng nhóm vi sinh không giống nhau.
Liều lượng bổ sung cần căn cứ vào thể tích bể, lượng sinh khối hiện có, tải lượng ô nhiễm và hướng dẫn của nhà sản xuất. Trường hợp hệ thống còn duy trì được lượng bùn hoạt tính tốt, việc giữ lại và phục hồi sinh khối hiện hữu đôi khi hiệu quả hơn bổ sung một lượng lớn chế phẩm mới.
Theo dõi và điều chỉnh chế độ vận hành
Sau khi phục hồi, hệ thống cần được theo dõi liên tục để tránh tình trạng vi sinh suy yếu trở lại.
Các thông số cần quan tâm gồm DO, pH, MLSS, SV30 và chất lượng nước đầu ra. Đối với hệ thống có yêu cầu xử lý Nitơ, cần theo dõi thêm Amoni và Nitrat.
Không nên tăng tải lượng ngay sau khi bổ sung vi sinh. Cần tạo điều kiện để quần thể sinh học thích nghi và phục hồi hoạt tính trước khi đưa hệ thống trở lại chế độ vận hành bình thường.
Bảo trì vi sinh theo từng công nghệ xử lý nước thải
Mỗi công nghệ sinh học có cấu tạo và nguyên lý vận hành khác nhau. Vì vậy, phương án bảo trì cũng cần được điều chỉnh phù hợp thay vì áp dụng một quy trình chung.
Đối với hệ thống Aerotank
Aerotank sử dụng bùn hoạt tính lơ lửng để phân hủy chất hữu cơ. Khi vi sinh yếu, cần tập trung kiểm tra MLSS, DO, SV30, tuổi bùn và chế độ tuần hoàn bùn.
Nếu bùn quá loãng, cần đánh giá nguyên nhân thất thoát sinh khối trước khi bổ sung bùn mới. Nếu bùn quá già, cần kiểm tra chế độ xả bùn và khả năng chuyển hóa của hệ thống.
Đối với hệ thống AO và AAO
Công nghệ AO và AAO kết hợp các vùng thiếu khí và hiếu khí nhằm xử lý chất hữu cơ, Nitơ và một số thành phần ô nhiễm khác.
Khi hiệu quả xử lý suy giảm, cần kiểm tra không chỉ bể hiếu khí mà còn cả bể thiếu khí, lưu lượng tuần hoàn nội và nguồn Carbon phục vụ quá trình khử Nitrat.
Một lỗi thường gặp là hệ thống hiếu khí hoạt động bình thường nhưng quá trình khử Nitrat kém do thiếu Carbon dễ phân hủy hoặc lưu lượng tuần hoàn không phù hợp.
Đối với hệ thống MBBR
MBBR sử dụng giá thể làm nơi bám dính và phát triển màng sinh học. Khi hệ thống xử lý kém, cần kiểm tra mật độ giá thể, khả năng chuyển động, mức độ bám màng và hiệu quả cấp khí.
Nếu giá thể bị dồn về một vị trí hoặc không được đảo trộn đồng đều, diện tích tiếp xúc giữa nước thải và màng sinh học sẽ bị ảnh hưởng.
Không nên tự ý thay toàn bộ giá thể hoặc vệ sinh sạch màng sinh học khi chưa xác định nguyên nhân. Việc làm mất lớp màng sinh học đang hoạt động có thể khiến hệ thống cần thêm thời gian để phục hồi.
Đối với hệ thống SBR
SBR xử lý nước thải theo chu kỳ với các giai đoạn cấp nước, phản ứng, lắng và xả nước.
Khi vi sinh suy yếu, cần kiểm tra thời gian từng giai đoạn, chế độ sục khí, thời gian lắng, lượng bùn lưu giữ và khả năng xả nước sau xử lý.
Đặc biệt, nếu hệ thống vận hành không đúng chu kỳ hoặc xả nước khi bùn chưa lắng hoàn toàn, sinh khối có thể bị thất thoát và ảnh hưởng đến hiệu quả xử lý của các mẻ tiếp theo.
Những sai lầm thường gặp khi phục hồi vi sinh xử lý nước thải
Trong quá trình bảo trì, một số đơn vị thường tập trung vào việc bổ sung men vi sinh mà chưa đánh giá điều kiện vận hành. Điều này dễ dẫn đến tình trạng xử lý tốn kém nhưng hiệu quả không bền vững.
Bổ sung men vi sinh liên tục nhưng không kiểm tra DO
Nếu bể hiếu khí thiếu oxy, vi sinh được bổ sung vào cũng không thể phát triển bình thường. Cần khắc phục khả năng cấp khí trước khi tăng lượng sinh khối.
Châm mật rỉ đường hoặc nguồn Carbon không kiểm soát
Mật rỉ đường có thể được sử dụng làm nguồn Carbon bổ sung trong một số trường hợp, đặc biệt khi cần hỗ trợ quá trình khử Nitrat. Tuy nhiên, châm quá nhiều có thể làm tăng COD, tiêu hao oxy và gây mất cân bằng sinh học.
Việc bổ sung Carbon cần dựa trên kết quả kiểm tra và nhu cầu thực tế, không nên áp dụng theo cảm tính.
Xả bỏ toàn bộ bùn khi nước đầu ra không đạt
Bùn có thể vẫn còn hoạt tính dù nước đầu ra đang không đạt yêu cầu. Việc xả bỏ toàn bộ bùn mà không đánh giá nguyên nhân có thể làm hệ thống mất nguồn sinh khối và kéo dài thời gian phục hồi.
Vận hành hệ thống quá tải ngay sau khi phục hồi
Vi sinh cần thời gian để thích nghi và tăng trưởng. Nếu tăng tải đột ngột ngay sau khi bổ sung chế phẩm, hệ thống có thể tiếp tục suy giảm và không đạt hiệu quả xử lý mong muốn.
Khi nào cần thuê đơn vị bảo trì hệ thống xử lý nước thải chuyên nghiệp?
Đối với những hệ thống quy mô nhỏ, nhân viên vận hành đôi khi có thể tự kiểm tra các lỗi đơn giản như máy thổi khí yếu, bơm không hoạt động hoặc đường ống bị tắc.
Tuy nhiên, khi hệ thống xuất hiện những vấn đề phức tạp, việc khảo sát và đánh giá bởi đơn vị chuyên môn sẽ giúp xác định đúng nguyên nhân và hạn chế sửa chữa sai hướng.
Một số trường hợp nên thực hiện dịch vụ bảo trì chuyên nghiệp:
- Hệ thống liên tục không đạt chỉ tiêu nước thải đầu ra.
- Vi sinh suy yếu kéo dài dù đã bổ sung chế phẩm.
- Bể sinh học xuất hiện bọt bất thường, bùn đen hoặc bùn khó lắng.
- Amoni, COD, BOD tăng cao bất thường.
- Máy thổi khí, máy bơm, hệ thống phân phối khí thường xuyên gặp sự cố.
- Hệ thống cần cải tạo công nghệ hoặc điều chỉnh công suất.
- Nhà máy thay đổi quy trình sản xuất làm thay đổi đặc tính nước thải.
Đơn vị bảo trì cần có khả năng đánh giá đồng thời cả công nghệ xử lý, thiết bị cơ khí, hệ thống điện điều khiển và các thông số sinh học. Đây là yếu tố quan trọng để tránh tình trạng sửa chữa từng thiết bị riêng lẻ nhưng không giải quyết được nguyên nhân khiến hệ thống hoạt động kém.
Dịch vụ bảo trì và phục hồi vi sinh hệ thống xử lý nước thải
Dịch vụ bảo trì hệ thống xử lý nước thải không chỉ hướng đến việc khắc phục sự cố trước mắt mà còn giúp duy trì hiệu suất xử lý và kéo dài tuổi thọ thiết bị.
Các hạng mục có thể triển khai bao gồm khảo sát hiện trạng, kiểm tra chất lượng bùn vi sinh, đo đạc thông số vận hành, vệ sinh bể xử lý, thông tắc đường ống, kiểm tra máy thổi khí, sửa chữa máy bơm, khắc phục hệ thống phân phối khí và điều chỉnh chế độ vận hành.
Đối với các hệ thống vi sinh suy yếu nghiêm trọng, cần xây dựng phương án phục hồi riêng dựa trên công suất, công nghệ, thành phần nước thải và mức độ suy giảm sinh khối. Trường hợp hệ thống đã xuống cấp hoặc thiết kế không còn phù hợp với nguồn thải thực tế, cần xem xét phương án cải tạo thay vì chỉ tiếp tục sửa chữa các thiết bị cũ.

Xanh Gia Phát cung cấp dịch vụ sửa chữa, bảo trì và cải tạo hệ thống xử lý nước thải, tập trung vào các sự cố vận hành thực tế tại nhà máy, cơ sở sản xuất, nhà hàng, cơ sở dịch vụ và các công trình xử lý nước thải quy mô nhỏ đến vừa.
Mục tiêu của công tác bảo trì là tìm đúng nguyên nhân, khắc phục đúng hạng mục và đưa hệ thống trở lại trạng thái hoạt động ổn định, hạn chế thay thế thiết bị không cần thiết và tối ưu chi phí vận hành cho chủ đầu tư.
Nếu hệ thống xử lý nước thải đang có dấu hiệu vi sinh yếu, bùn khó lắng, nước đầu ra không đạt hoặc thiết bị hoạt động không ổn định, nên tiến hành kiểm tra sớm để tránh sự cố kéo dài và phát sinh chi phí khắc phục lớn hơn.
Hệ thống xử lý nước thải quá tải? Nước thải không đạt
Gia Phát nhận khảo sát, sửa chữa, bảo trì và cải tạo hệ thống xử lý nước thải tại TP.HCM.
- Hệ thống xử lý không đạt.
- Bơm, blower, tủ điện gặp sự cố.
- Nước sau xử lý bị đục, có mùi.
- Bể sinh học hoạt động không ổn định.
- Cần cải tạo hoặc nâng cấp hệ thống.
Cần kiểm tra hệ thống? Liên hệ để tư vấn và báo giá.
